Shajara qanday tuziladi: bosqichma-bosqich qoʻllanma
Shajara tuzishni koʻpchilik eng qadimgi bobodan boshlamoqchi boʻladi va shu yerda toʻxtaydi. Toʻgʻri yoʻnalish teskari: oʻzingizdan orqaga qarab yurasiz, chunki har bir qadam faqat bir avval topilgan qadamga tayanadi.
1-bosqich. Oʻzingizdan boshlang
Birinchi yozuv — oʻzingiz. Keyin ota-ona, keyin ularning ota-onasi. Bu zerikarli tuyuladi, ammo shajarada eng koʻp uchraydigan xato — oʻrtadan boshlab, keyin ikkita bir xil ismli odamni bir kishi deb oʻylash.
Har bir odam uchun minimal toʻplam: toʻliq ism, tugʻilgan yil (taxminiy boʻlsa ham, ~1919 koʻrinishida), tugʻilgan joy, vafot etgan yil va joy.
2-bosqich. Uydagi qog’ozlarni yig’ing
Uyda kutilganidan koʻra koʻproq hujjat bor: eski pasportlar, mehnat daftarchalari, harbiy bilet, diplom, nikoh guvohnomasi, xat va orqasiga yozuv qilingan suratlar.
Suratning orqasini albatta qarang. Koʻpincha eng qimmatli maʼlumot — 1961, Qoʻqon, Rahima xola bilan degan qalam yozuvi — oʻsha yerda boʻladi.
Har bir hujjatni telefonda suratga oling. Asl nusxa yoʻqoladi, kuyadi, namlanadi; raqamli nusxa esa oiladagi hammada boʻlishi mumkin.
3-bosqich. Keksalardan soʻrang — kechiktirmasdan
Bu — butun jarayondagi eng shoshilinch bosqich. Arxivlar ertaga ham joyida turadi; buvingizning xotirasi esa yoʻq.
Yaxshi savollar ochiq boʻladi: Otangiz nima ish qilardi? Uyingiz qayerda edi? Toʻyingiz qanday oʻtgan? Bu suratdagi kim? Bobongizning ismi nima edi degan savol bitta soʻz beradi; bobongiz haqida nimani eslaysiz degan savol yarim soatlik hikoya beradi.
Imkoni boʻlsa ovozini yozib oling. Yigirma yildan keyin maʼlumot ham, ovozning oʻzi ham qimmatli boʻladi.
4-bosqich. Rasmiy yozuvlarga murojaat qiling
Ogʻzaki xotira tugagan joyda hujjat boshlanadi. 2026-yil 1-sentyabrdan «Shajara» davlat axborot tizimi orqali my.gov.uz da arxiv yozuvlarini onlayn qidirish mumkin.
Mahalla arxivlari, fuqarolar yigʻini yozuvlari va masjid roʻyxatlari ham baʼzan davlat arxivida yoʻq maʼlumotni saqlaydi.
5-bosqich. Ziddiyatlarni yozib boring, yashirmang
Ikki qarindosh bir sanani ikki xil aytadi — bu normal holat. Xato — birontasini tanlab, ikkinchisini oʻchirib tashlash.
Toʻgʻri usul: ikkalasini ham yozib, manbasini koʻrsatib qoʻyish. Rahima xola: 1927. Pasport: 1929. Keyinchalik uchinchi hujjat chiqqanda qaysi biri toʻgʻriligi maʼlum boʻladi.
6-bosqich. Bir joyda saqlang va oilaga oching
Daftarda yozilgan shajara bitta uyda qoladi va bitta yongʻinda yoʻqoladi. Telefondagi rasmlar esa telefon bilan birga ketadi.
Shajarani oila bilan birga toʻldirsangiz, u tezroq oʻsadi: Toshkentdagi jiyaningiz Buxorodagi qarindoshni siz bilmagan tomondan biladi. Shu sababli zamonaviy shajara platformalari taklif va rollar ustiga qurilgan.
Savol-javob
- Shajarani qaysi yoshdan boshlagan maʼqul?
- Qanchalik erta boʻlsa, shuncha yaxshi — chunki cheklov sizda emas, keksa qarindoshlaringizning xotirasida.
- Aniq sanani bilmasam nima qilay?
- Taxminiy yozing va taxminiy ekanini belgilab qoʻying: ~1919. Boʻsh katak keyin izlanmaydi, taxminiy katak esa izlanadi.
- Onaning tomoni ham shajaraga kiradimi?
- Albatta. Anʼanaviy shajara koʻpincha faqat ota tomonini yozgan, ammo oilaviy xotiraning yarmi — ona tomonida.